आत्महत्या रोकथाम सम्भव छ

सुनिरा लामा

एकाबिहानै छिमेकी ठुलोबुवाले सुनाउनुभयो ‘पल्लो गाउँको रामकाजीको छोराले आत्महत्या गरेछ ।’ त्यो सुन्दा म अक्क न बक्क भएर कुरा सुनिरहेको थिएँ । ठुलोबुवा थप्दै हुनुहुन्थ्यो–‘काठमाण्डौमा राम्रो बिषय लिएर पढ्दै थियो । छोरोलाई पढाउन भनेर हेटौंडाको १ कठ्ठा जमिन पनि बेचेको थियो । घरबाट पैसा भने जति पठाएकै थियो । हिजो दिनभर साथीहरुसँग पिकनिक गएको रे, बिहान उठ्दा डोरीको पासो लगाएर झुण्डेको रहेछ । छोराछोरीलाई सबै कुरा पु¥याउँदा पनि नहुने रहेछ ।’
उहाँको यस्ता कुरा सुन्दै जाँदा मेरो मनमा विभिन्न प्रश्नहरुका ज्वारभाटा अनगिन्ति रुपमा आउँदै थिए ।

त्यति कुराले मात्र पनि ठुलोबुवा थामिनु भएन । विगतमा आत्महत्या गरेको एउटा महिलाको उदाहरण दिँदै भन्न थाल्नुभयो– ‘२ पटक बचाउँदा पनि तेस्रो पटकमा आत्महत्या गरेरै छाडिछ । मर्छु भन्नी लाई कसैले रोक्न नसकिने रहेछ ।’ उहाँको यस कुराले मलाई आत्महत्याको बिषयमा धेरै कुराहरु सोच्न बाध्य बनायो । उहाँले आत्महत्याका अन्य घटना सुनाउँदै हुनुहुन्थ्यो तर म उहाँको कुरामा भन्दा आत्महत्या गर्छु भन्नेलाई रोक्न नसकिने रहेछ भन्ने कुरामा रोकिएको थियो ।
मेरो मनमा प्रश्न माथि प्रश्नहरुको छाल उठ्दै थिए । के आत्महत्या रोक्नै नसकिने हो त ? के सबै कुराले सम्पन्न ब्यक्तिले आत्म हत्या नै गर्दैनन् त ? आत्महत्याको बिषयमा हाम्रो चेतनाको स्तर कहाँ छ त ? यसलाई रोक्न के गर्नुपर्ने रहेछ ?

यस कुराले मलाई चूपचाप बस्न दिएन । म हरदिन यस बिषयको घनिभूत अध्ययन, बिषयबिज्ञहरुसँगको परामर्श र आत्महत्याको बिषयमा गरेको राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय तथ्याङ्कहरुलाई केलाउँदा यसको रोकथाम सम्भव रहेछ र यसको लागि धेरै ठूलो पहाड पनि फोर्न नपर्ने रहेछ । बिश्वको तथ्याङ्कलाई हेर्दा एउटा आत्महत्या सफल हुनुको पछाडि २० ओटा प्रयास हुने रहेछ । आत्महत्याको तथ्थाङ्क कहाली लाग्दो त छँदै छ त्यस तथ्याङ्ककमा ओझेलमा परेको २० वटा असफल प्रयासले त यसको जरो कति सम्म गाडिएको रहेछ भन्ने कुरालाई दर्शाउँदछ ।
नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा आ.ब ७३/७४ मा ५१२४ जनाले आत्महत्या गरेको कुरा देखिन्छ भने आ.ब ७७/७८ मा आउंदा यो सख्या बढेर ७११७ जनाले आत्महत्या गरेको देखिन्छ । बिश्व स्वास्थ्य संगठनको २०१६ को तथ्यांङ्कलाई हेर्दा विश्वभरको १५ देखि २९ बर्षका मानिसको मृत्यको दोस्रो ठुलो कारण आत्महत्या रहेको देखिन्छ ।

त्यस्तै विश्व स्वास्थ्य सगंठनले २०१४ को तथ्यांकलाई प्रक्षेपण गर्दा नेपाल आत्महत्याको सूचीमा ७ औं नम्बरको सूचीमा र महिलाको मात्र हेर्ने हो भने तेस्रो नम्बरको सूचीमा रहेको देखाउँछ । यसको कारणको बिषयमा हेर्दा ९५ प्रतिशत आत्महत्या मानसिक रोगको कारणले हुने गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ जसमा ८० प्रतिशत आत्महत्या डिप्रेसनको कारण, १० प्रतिशत गम्भीर किसिमका मानसिक समस्याका कारण र ५ प्रतिशत डिमेन्सियाको कारण आत्महत्या हुने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

बाँकी ५ प्रतिशत भने अन्य कारणहरुले हुने गरेको देखिन्छ । नेपालमा मात्र हेर्ने हो भने पनि आत्महत्या यूवाहरुमा मृत्यूको यउटा सामान्य कारणको रुपमा रहेको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको २००९ को तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने पनि प्रसुति अवस्थामा रहेका महिलाको मृत्यूको १६ प्रतिशत आत्महत्याको कारणले हुने गरेको पाइएको छ । नेपालमा आत्महत्याका घटनाहरु प्रहरीमा रिपोटिङ्क नहुने, लाल्छाना र भेदभावका कारण परिवारले यस्ता घटनाहरु लुकाउने परम्पराले गर्दा पनि आत्महत्याको तत्यांङ्क प्रस्तुत गरिएको भन्दा बढी हुने कुरा सहजै प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ ।

Demographic Factor लाई हेर्दा युवा युवतीहरु, बयस्क, जेष्ठ नागरीक, सम्बन्ध बिच्छेद भएका, समाजवाट टाढै वा एक्लै बस्न चाहानेहरु र केही व्यवसायीहरुले यसको जोखिममा भएको देखिन्छ । Famliy and Biological factor लाई हेर्दा परिवारमा आत्महत्याको ईतिहांस भएका व्यक्ति, बाल्य अवस्थामा दुब्र्यबहार वा वेवास्ता गरिका ब्यक्तिहरु सेरोटोरीन हर्मोनको कमीको कारण पनि त्यस्तो जोखिम रहेको छ । त्यस्तै कडा र दीर्घरोग साथै छारेरोग भएका ब्यक्तिहरु पनि यस्को जोखिममा भएको देखिन्छ । त्यस्तै आशा बिहिनता, आवेगपन र समस्या समाधानको सीपको कमी जस्ता मनोवैज्ञानिक कारण साथै सामाजिक क्षति र बिखण्डन, कमजोर आर्थिक अवस्था, बाल्यकालको बिपत्ति, द्वन्द्व तथा आर्थिक समस्या जस्ता सामाजिक कारणले पनि आत्महत्यालाई बढावा दिइरहेको अवस्था छ ।

हाम्रो समाजमा अझै पनि आत्महत्यालाई मानसिक कारणले गर्दा हुन्छ भन्ने कुरालाई मान्न सकिराखेको छैन अझै पनि गरिबि, असफलता, बिछोड जस्ता कुरा नै आत्महत्याको प्रमुख कारणको रुपमा लिने गरेको पाइएको छ । त्यसो भए धनी ब्यक्तिहरुले आत्महत्या गरेका छैनन् त ? परीक्षामा असफलतालाई कारण बनाउने हो भने नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अपबाद बाहेक झण्डै ४० प्रतिशत भन्दा बढी ब्यक्ति असफल हुन्छन् त्यसो त सबैले आत्महत्या गर्नुपर्ने त ? यस बाट हामी के निक्र्यौलमा पुग्न सक्छौं भन्दा आत्महत्याको पछाडि गम्भीर कारण हुन्छ र त्यो प्रत्यक्ष रुपमा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित हुन्छ ।

अझै पनि हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यप्रति विभिन्न किसिमका भ्रमहरु बिद्यमान छन् । भनिन्छ दृढ संकल्प भएका व्यक्तिहरुलाई आत्महत्याबाट कसैगरी पनि बचाउन सकिन्न । तर यथार्थ के हो भने उचित ध्यान पु¥याएर उपचार तथा मनोविमर्श प्रदान गरेमा अधिकांश आत्महत्या रोक्न सकिन्छ । त्यस्तै व्यक्तिहरु विना संकेत आत्महत्या गर्दछन् । तर यो भ्रम हो बास्तबिकता के हो भने धेरैजसो आत्महत्याबाट मृत्यु भएका व्यक्तिहरुले आत्महत्याको कुरा गर्ने वा स्पष्ट संकेत गर्ने गर्दछन् । आत्महत्याका प्रयास गरेका व्यक्तिहरुको उद्धार भएपछि आत्महत्याको खतरा टर्दछ भनेको जुन सामाजिक धारणा छ त्यो गलत हो वास्तबिकता के हो भने समस्याको वास्तविक पहिचान तथा उपर्युक्त सहयोगको अभाव भएमा भविष्यमा पनि आत्महत्याको खतरा रहने गर्दछ ।

त्यस्तै अर्को गलत धारणा के छ भने आत्महत्याको कुरा गर्ने व्यक्तिहरुले आत्महत्या गर्दैनन् भन्छन् अझै स्थानीय चलनचत्तीको बाक्यमा भन्नुपर्दा ‘भुक्ने कुकुरले टोक्दैन’ भन्ने युक्ति छ वास्तबिकता के हो भने प्रत्येक १० जना मध्ये ८ जनाले आत्महत्या पूर्व आत्महत्याको आशयका बारेमा कुरा गर्ने गर्दछन् । यस्ता वैज्ञानिक तथ्याङ्कहरुलाई हेर्दा आत्महत्या त रोक्न सकिने रहेछ । आत्महत्या प्रतिको भ्रम र तथ्यलाई सबै तह र तप्का सम्म पु¥याएर चेतनाको स्तरलाई जगाउने गरी चेतनाका कार्यक्रमहरु बिद्यालय तथा समुदाय स्तरमा चलाउनुपर्ने खाँचो देखिएको छ । यसप्रति सचेत भएर मानसिक अस्पताल पाटनले शुल्क नलाग्ने फोन नं ११६६ मार्फत् सेवा प्रदा नगरिरहेको अवस्था छ साथै त्रिभूवन विश्व विश्वबिद्यालय शिक्षण अस्पताले पनि १६६००१२१६०० सम्पर्क नंबर मार्फत् सेवा प्रदान गरिरहेको छ । नेपाल सरकारले सम्बन्धित मातहतका निकायहरु मार्फत् सेप्टेम्बर १० अर्थात् विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको अवसरमा आत्महत्या रोकथाम सम्बन्धी चेतना जगाउन निर्देशन दिएको अवस्था छ ।

मकवानपूर जिल्ला पनि आत्महत्याको जोखिमबाट अछुतो छैन भन्ने कुरा हामी सवैले स्विकारी सकेको अवस्था हो । यस कुरालाई मध्यनजर गरि प्रदेश, पलिकाहरु तथा वडाहरुले चालू आर्थिक बर्षमा आत्महत्या रोकथामकै बिषयमा भनेर बजेट बिनियोजन गरेको अवस्था छ । यस्ता बिनियोजित बजेटलाई प्रभावकारी रुपमा परिचालन गरी समुदायस्तर सम्म पु¥याउन सकेमा आत्महत्या रोकथाममा एउटा क्रान्तिकारी छलाङ्ग मार्न सक्ने कुरमा बिश्वस्त हुन सकिन्छ । फेरि पनि मैले मेरो ठुलो बुवाबाट अर्को आत्महत्याको घटना सुन्नु पर्ने दिन आउंदैन भन्ने आशा गरको छु ।
(लेखकः कोसिस संस्था मकवानपुरकी पैरवी अधिकृत हुन् ।)

केही प्रतिक्रिया छ कि ?
यो समाचार पढेर कस्तो महसुस भयो ?
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0

सम्बन्धित समाचार

अध्यादेश जारी गर्न राष्ट्रपतिसमक्ष सिफारिस गर्ने निर्णय

अध्यादेश जारी गर्न राष्ट्रपतिसमक्ष सिफारिस गर्ने निर्णय

सरकारले लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको अध्यादेश जारी गर्न राष्ट्रपतिसमक्ष सिफारिस गर्ने निर्णय गरेको छ । सोमबार सिंहदरबारमा बसेको प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को बैठकल...